BSG İnflamatuvar Bağırsak Hastalığında Kolorektal Sürveyans Kılavuzu 2026
Ne Oldu?
British Society of Gastroenterology (BSG), inflamatuvar bağırsak hastalığı (İBH) olan hastalarda kolorektal kanser sürveyansı için kapsamlı bir kılavuz güncelleme yayınladı. [1] Kılavuz, 16 yaş üzeri kolonik İBH'li hastalar için kolorektal sürveyans protokollerini içeriyor ve 2010 yılındaki önceki kılavuzun güncellenmiş versiyonu olarak hazırlandı. [1]
Çalışma, GRADE (Grading of Recommendations Assessment, Development and Evaluation) metodolojisi kullanılarak geliştirildi ve 7599 yayının sistematik incelemesini içeriyor. [1] Kılavuz geliştirme grubu, İngiltere'den hekimler, endoskopistler, cerrahlar, uzman hemşireler ve hasta temsilcilerinden oluştu. [1]
Epidemiyolojik Bulgular
Kanser Riski
İBH'li hastalar, genel popülasyona kıyasla 1.4-1.7 kat daha yüksek kolorektal kanser (KRK) riski taşıyor. [1] Bu risk, ileri tedavi seçenekleri, kolonoskopik sürveyans ve çevresel risk faktörlerindeki azalmalara rağmen devam ediyor. [1]
20 popülasyon çalışmasını içeren yakın tarihli bir meta-analiz ve İskandinav popülasyon bazlı veriler bu risk oranını doğruluyor. [1] KRK insidansının zaman içinde azaldığı gözlemlenmesine rağmen, bu yüksek risk devam ediyor. [1]
Mortalite Riski
İBH'li hastalarda KRK'ye bağlı ölüm riski de genel popülasyona göre yaklaşık 1.4-1.5 kat daha yüksek bulundu. [1] Tümör evresi için düzeltme yapıldığında bile bu artmış mortalite riski devam ediyor. [1]
Kümülatif KRK riski hastalık süresine bağlı olarak artıyor:
- İlk 10 yılda %0.8
- 10-20 yıl arasında %2.2
- 20 yıldan sonra %4.5 [1]
Kolonoskopik Sürveyansın Etkinliği
Kanser Önleme
Kılavuz, kolonoskopik sürveyansın KRK gelişimini ve KRK'ye bağlı ölüm oranını azaltabileceğini belirtiyor. [1]
Cochrane incelemesi, 7199 hastayı içeren beş gözlemsel çalışmayı değerlendirdi ve şu bulguları ortaya koydu:
- Sürveyans grubunda kanser tespit oranları daha düşük (OR=0.58, %95 GA 0.42-0.80)
- Erken evre KRK tespiti sürveyans grubunda daha yüksek (OR=5.40, %95 GA 1.51-19.30)
- KRK'ye bağlı ölüm oranları sürveyans grubunda daha düşük (OR=0.36, %95 GA 0.19-0.69) [1]
Kolonoskopi Sonrası Kolorektal Kanser (PCCRC)
İBH hastalarında PCCRC oranı, İBH olmayan hastalara göre altı kat daha yüksek bulundu. [1] İki meta-analiz, İBH-PCCRC 3 yıllık oranını değerlendirdi:
Scotti ve arkadaşlarının meta-analizi:
- İBH'li hastalarda PCCRC 3 yıllık oran: %30.8 (%95 GA 24.4-37.5)
- İBH olmayan hastalarda: %6.8 (%95 GA 6.2-7.4)
- İBH'li hastalarda risk 6.04 kat daha yüksek (OR=6.04; %95 GA 4.04-9.4) [1]
Kader ve arkadaşlarının meta-analizi:
- İBH-PCCRC 3 yıllık oran: %29.3 (%95 GA 21.3-38.1)
- İBH olmayan hastalara göre 6.17 kat daha yüksek (OR=6.17, %95 GA 4.73-8.06) [1]
Ülseratif kolit hastaları, Crohn hastalığı hastalarına göre anlamlı derecede daha yüksek PCCRC oranına sahip: %30.9 (%95 GA 27.8-34.2) vs %22.3 (%95 GA 18-27) (OR=1.6, %95 GA 1.2-2.2). [1]
Kılavuzun Temel Önerileri
73 Bildiri
Kılavuz, İBH kolorektal sürveyans hizmeti sunumu için toplam 73 bildiri içeriyor. [1] Bu bildiriler şu ana alanları kapsıyor:
Hizmet Organizasyonu:
- Servis ve endoskopist denetimi için sonuç standartları
- Hastalarla paylaşılan karar verme süreçlerinin önemi [1]
Risk Değerlendirmesi:
- KRK riski değerlendirmesi
- İBH ile ilişkili post-kolonoskopi kolorektal kanser
- Sürveyansın başlatılması ve durdurulması kriterleri
- Risk stratifikasyonu ve web tabanlı çok değişkenli risk hesaplama [1]
Teknik Konular:
- Kolonoskopik modaliteler
- Bağırsak hazırlığı
- Biyobelirteçler
- Yapay zeka destekli tespit [1]
Displazi Yönetimi:
- Konvansiyonel olmayan displazi
- Serrated lezyonlar
- Hedeflenmemiş biyopsiler
- Endoskopik ve cerrahi yönetim
- Multidisipliner ekip yapısı ve rolü [1]
Risk Stratifikasyonu
Kılavuz, 8 yıl sonra semptomların başlamasından itibaren risk faktörlerini belirlemek için kolonoskopi yapılmasını öneriyor. [1] Primer sklerozan kolanjit (PSK) olan hastalar için ise tanı konulduğunda hemen kolonoskopi öneriliyor. [1]
Sürveyans aralıkları:
- Popülasyon düzeyinde risk: Popülasyon bazlı KRK taraması, her 10 yılda bir kolonoskopi ile yeniden değerlendirme
- Yüksek risk: Daha sık sürveyans [1]
Kolonoskopi Teknikleri
Bağırsak Hazırlığı:
- 4 litre yerine düşük hacimli polietilen glikol (PEG; 2 litre) öneriliyor
- Oral sülfat ve pikosülfat bazlı preparatlar 2 litre PEG kadar etkili görünüyor [1]
Endoskopik Teknikler:
- Yüksek çözünürlüklü kolonoskoplar öneriliyor
- Boya bazlı kromoendoskopi, displazi tespiti için yüksek çözünürlüklü beyaz ışığa göre küçük bir fayda sağlıyor
- Sanal kromoendoskopi için öneri yapılamadı
- Bilgisayar destekli tespit (yapay zeka) ve biyobelirteçler henüz klinik uygulamaya hazır değil [1]
Patoloji
Displazi Değerlendirmesi:
- Konvansiyonel olmayan displazi, patologlar tarafından konvansiyonel displazi ile birlikte değerlendirilmeli
- Displazi vakalarında çift raporlama öneriliyor [1]
Serrated Lezyonlar:
- Konvansiyonel olmayan displazinin bir alt grubunu oluşturuyor
- Displazik olmayan serrated lezyonlar İBH ile ilişkili KRK öncülleri olarak kabul edilmiyor
- Sporadik gibi yönetilmeli [1]
Biyopsi Stratejisi:
- Yüksek riskli vakalarda (örneğin, önceki displazi veya PSK), hedeflenmiş biyopsilere ek olarak her 10 cm'de veya her kolon segmentinden dörtlü hedeflenmemiş biyopsi örnekleri alınmalı [1]
Displazi Yönetimi
Multidisipliner Yaklaşım
Kolit segmenti içinde displazi tespit edildiğinde, tüm hastalar İBH multidisipliner ekip (MDE) toplantısında gözden geçirilmeli. [1]
Tedavi Seçenekleri
Endoskopik Rezeksiyon:
- Çoğu displazi endoskopik olarak rezekte edilebilir
- Tercihen en blok rezeksiyon yapılmalı
- Sonrasında çoğu hasta endoskopik sürveyans alır [1]
Cerrahi Endikasyonlar:
- Endoskopik olarak rezekte edilemeyen displazi
- Yüksek riskli multifokal veya görünmez displazi
- Diğer risk faktörleri ile birlikte displazi
- KRK
- Sürveyansın etkili veya mümkün olmadığı durumlar [1]
Segmental Rezeksiyon:
- Dikkatle seçilmiş vakalarda bir seçenek olabilir [1]
Poş ve Rektum Sürveyansı
İleoanel poşu veya korunmuş rektumu olan hastalar, risk faktörleri varsa sürveyans gerektirebilir. [1]
Kalite ve Eğitim
Eğitim Programları
İBH endoskopistlerini desteklemek için eğitim programları geliştirilmesi gerekiyor. [1] Endoskopistler bu rol için gerekli becerileri kazanmalı ve performanslarını denetlemelidir. [1]
Denetlenebilir Sonuçlar
İBH Endoskopistleri İçin:
- Yüksek çözünürlük kullanımı
- Boya kromoendoskopi kullanımı
- Doğrulanmış aktivite skorları
- Bağırsak hazırlığı kalitesi [1]
İBH Sürveyans Hizmetleri İçin:
- Displazi tespiti sonrası MDE inceleme oranları
- Zamanında sürveyans aralıkları sunumu [1]
Hasta Deneyimi
Hasta tarafından bildirilen sonuç ölçümleri, hasta deneyimini iyileştirmek için periyodik olarak toplanmalıdır. [1]
Sürdürülebilirlik ve Maliyet-Etkinlik
Çevre Etkisi
Hedeflenmiş biyopsi stratejileri CO2 emisyonlarını azaltabilir, ancak bu sürveyans ile uyumun iyileştirilmesiyle dengelenebilir. [1]
Ekonomik Değerlendirme
Kolonoskopik İBH sürveyansı, NICE (National Institute for Health and Care Excellence) eşiklerinde muhtemelen maliyet-etkindir. [1]
Hasta Uyumu
Mevcut Durum
İBH kolonoskopik sürveyansına uyum, hem başlangıç taraması hem de sonraki uygun sürveyans aralıkları için uluslararası düzeyde yetersizdir. [1]
Uyum oranları:
- İlk tarama kolonoskopisi için doğru zamanlama: %43-70
- Sonraki sürveyans muayeneleri için uyum: %25-74 [1]
İyileştirme Stratejileri
Kılavuz, sürveyans uyumunu artırmak için otomatik ve kişiselleştirilmiş hatırlatma stratejilerinin sistematik kullanımını öneriyor. [1] Ancak bu, hizmetlerin sürveyans için uygun tüm İBH hastalarını tanımlayabilmesine bağlıdır. [1]
Araştırma Öncelikleri
Kılavuz, gelecek araştırmalar için 16 öncelikli alan öneriyor. [1]
Neden Önemli?
Güncel Risk Değerlendirmesi
Bu kılavuz, modern İBH pratiğini yansıtan güncel popülasyon bazlı KRK risk tahminlerini kullanma amacıyla hazırlandı. [1] 2010'dan bu yana ileri tedaviler, sürveyans stratejileri ve risk faktörlerindeki değişiklikler nedeniyle İBH'de KRK riski önemli ölçüde değişti. [1]
Metodolojik Gelişmeler
Kılavuz, şeffaflığı maksimize etmek için güncel GRADE metodolojisini kullanıyor ve veri incelemesinden önce klinik olarak önemli etki büyüklüklerini belirlemek için açık risk eşikleme gerektiriyor. [1]
Paylaşılan Karar Verme
Kılavuz boyunca, hastalarla bakımları konusunda paylaşılan karar verme ilkesi vurgulanıyor. [1] Bu yaklaşım, bireysel hasta faktörlerinin ve tercihlerinin İBH'li hastalar için sürveyans stratejilerine rehberlik etmesini sağlıyor. [1]
Kapsamlı Yaklaşım
Kılavuz, sadece klinik önerileri değil, aynı zamanda:
- Hizmet organizasyonu
- Eğitim gereksinimleri
- Kalite standartları
- Sürdürülebilirlik
- Maliyet-etkinlik
- Hasta deneyimi gibi konuları da kapsıyor [1]
Kanıt Kalitesi
Kanıt kalitesi, gözlemsel çalışma önyargıları, bildirilen sonuçlardaki farklılıklar ve sürveyans aralıklarındaki değişkenlik nedeniyle ROBINS-I'ye göre çok düşük olarak değerlendirildi. [1] Hastaların sürveyans alıp almamalarına göre randomize edildiği RCT'lerin etik zorlukları göz önüne alındığında, bireysel hasta faktörlerinin ve tercihlerinin İBH'li hastalar için sürveyans stratejilerine rehberlik etmesini sağlayan paylaşılan karar verme yaklaşımı gereklidir. [1]
Klinik Uygulama
Başlangıç Değerlendirmesi
Tüm İBH hastaları için:
- Semptom başlangıcından 8 yıl sonra risk değerlendirmesi kolonoskopisi
- PSK'li hastalar için tanı anında kolonoskopi [1]
Sürveyans Kararları
Sürveyans kararları şunları dikkate almalıdır:
- Hastalık yaygınlığı ve süresi
- İnflamasyon şiddeti
- PSK varlığı
- Aile öyküsü
- Önceki displazi öyküsü
- Hasta yaşı ve komorbiditeleri [1]
Durdurma Kriterleri
75 yaşında, sürveyansa devam etmeden önce hasta ile tartışma önerilir. [1] Herhangi bir sürveyansı durdurma kararı:
- Hasta ile ortaklaşa alınmalı
- Kolonoskopiden hasta toleransı ve riskleri dikkate almalı
- İleri neoplazi veya kanser bulgusunun olası pratik sonuçlarını değerlendirmeli [1]
Hasta Perspektifi
Kılavuz, hasta dostu bir özet içeriyor ve şu temel noktaları vurguluyor:
- İBH'li kişiler, genel popülasyona göre bağırsak kanseri geliştirme olasılığı yaklaşık iki kat daha fazla olabilir, ancak bağırsak kanseri geliştirme riski hala düşüktür
- Risk faktörleri arasında İBH süresi, etkilenen bağırsak bölümü, semptom başlangıcından bu yana yaşanan inflamasyon düzeyi ve PSK gibi diğer durumlar yer alır
- Kolonoskopi, bağırsak kanserini erken bulmak ve önlemeye yardımcı olmanın en iyi yoludur
- İBH ekibi, bağırsak kanseri riskinizi düzenli olarak tartışmalıdır [1]
Sonuç
Bu kapsamlı kılavuz, İBH'li hastalarda kolorektal kanser sürveyansı için kanıta dayalı, hasta merkezli bir yaklaşım sunuyor. [1] Modern risk değerlendirmesi, gelişmiş endoskopik teknikler ve paylaşılan karar verme ilkelerini birleştirerek, İBH bakımında önemli bir adım temsil ediyor. [1]
Kılavuzun uygulanması, İBH'li hastalarda KRK insidansını ve mortalitesini daha da azaltma potansiyeline sahiptir, ancak başarı için hasta uyumunu destekleyen sistemlerin uygulanması ve endoskopistlerin uygun eğitimi kritik öneme sahiptir. [1]
Hekim Notu: Bu kılavuz, İBH'li hastalarda kolorektal sürveyans kararları için kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır. Ancak her hasta için bireysel risk değerlendirmesi ve paylaşılan karar verme süreci esastır. Hastalarınızla sürveyans seçeneklerini, riskleri ve faydaları detaylı olarak tartışmanız önerilir.
Kaynaklar
- British Society of Gastroenterology guidelines on colorectal surveillance in inflammatory bowel disease — Gut (BMJ), Erişim: 2026-02-09
Uyarı: Bu makale sadece bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi tavsiye yerine geçmez. Herhangi bir tedavi kararı vermeden önce mutlaka hekiminize danışın.
